بسیاری از پدر و مادرها دوست دارند فرزندشان از همان سال‌های کودکی به کتاب خواندن علاقه‌مند شود؛ اما در عمل، همیشه این اتفاق به‌راحتی نمی‌افتد. ممکن است برای فرزندتان کتاب‌های مختلفی تهیه کرده باشید، هر شب برایش قصه بخوانید یا او را به کتاب‌فروشی ببرید، اما همچنان کتاب و کتاب‌خواندن برایش جذابیت چندانی نداشته باشد. شاید هم بیشتر وقتش را با اسباب‌بازی، گوشی یا تلویزیون بگذراند و به‌ندرت خودش سراغ کتاب برود.
در چنین شرایطی، طبیعی است که این سؤال برایتان پیش بیاید: چطور بچه‌ام را کتاب‌خوان کنم؟ آیا باید زمان مشخصی برای مطالعه در نظر بگیرم؟ کتاب‌های بیشتری بخرم یا روش خاصی برای تشویق او به کتاب خواندن وجود دارد؟
واقعیت این است که علاقه‌مند شدن به کتاب، معمولاً به زمان و تجربه‌های مداوم نیاز دارد. کودکی که کتاب را به‌عنوان بخشی از بازی، سرگرمی و ارتباط با والدین تجربه می‌کند، فرصت بیشتری برای ایجاد یک رابطه مثبت با آن خواهد داشت. در مقابل، اگر کتاب خواندن همیشه با اجبار، تذکر یا مقایسه شدن با دیگران همراه باشد، ممکن است به فعالیتی ناخوشایند تبدیل شود.
البته یک روش ثابت برای همه کودکان وجود ندارد. بعضی بچه‌ها از داستان‌های حیوانات لذت می‌برند، بعضی به کتاب‌های تصویری علاقه دارند و برخی دیگر ترجیح می‌دهند درباره ماشین‌ها، فضا، دایناسورها یا موضوعات واقعی اطلاعات بیشتری به دست بیاورند. شناخت علایق کودک و انتخاب روش مناسب برای تشویق او، می‌تواند شروع خوبی باشد.
در این مقاله، چند راهکار ساده و کاربردی را بررسی می‌کنیم که به شما کمک می‌کنند فرزندتان را به کتاب علاقه‌مند کنید؛ حتی اگر در حال حاضر تمایل زیادی به کتاب خواندن نشان نمی‌دهد.
۱. برای کتاب خواندن کودک را تحت فشار قرار ندهید
یکی از نکات مهم برای کتاب‌خوان شدن کودکان این است که کتاب خواندن به یک وظیفه اجباری تبدیل نشود. گاهی والدین با هدف ایجاد عادت مطالعه، از کودک می‌خواهند هر روز تعداد مشخصی صفحه بخواند، داستان را حتماً تا پایان دنبال کند یا بعد از مطالعه به سؤال‌هایی درباره محتوای کتاب پاسخ دهد.
این روش‌ها همیشه نتیجه مطلوبی ندارند؛ به‌خصوص اگر کودک هنوز ارتباط مثبتی با کتاب برقرار نکرده باشد. وقتی کتاب خواندن با تذکرهای مداوم یا انتظارهای بیش از حد همراه شود، ممکن است کودک آن را شبیه انجام تکالیف درسی بداند.
برای شروع، بهتر است زمان‌های کوتاه و متناسب با حوصله کودک در نظر بگیرید. اگر فرزندتان بعد از چند دقیقه علاقه‌اش را از دست داد، لازم نیست او را مجبور کنید تا پایان داستان گوش بدهد. می‌توانید کتاب را کنار بگذارید و در فرصت دیگری دوباره امتحان کنید.
همچنین اگر کودک یک داستان را بارها برای شنیدن انتخاب می‌کند، بهتر است مانع او نشوید. تکرار داستان‌های آشنا برای بسیاری از کودکان لذت‌بخش است و به آن‌ها فرصت می‌دهد جزئیات بیشتری را متوجه شوند، جمله‌ها را به خاطر بسپارند و درباره اتفاقات داستان صحبت کنند.
نکته مهم این است که در ابتدای مسیر، کیفیت تجربه کتاب خواندن را در اولویت قرار دهید، نه تعداد کتاب‌ها یا مدت زمانی که کودک صرف مطالعه می‌کند. قرار نیست فرزندتان از همان ابتدا به مطالعه طولانی علاقه‌مند باشد. هدف این است که به‌تدریج کتاب را به‌عنوان یکی از فعالیت‌های لذت‌بخش زندگی روزمره خود بشناسد.
۲. از سنین پایین کتاب خواندن را وارد برنامه روزانه کنید
برای علاقه‌مند شدن به کتاب، لازم نیست کودک حتماً خواندن و نوشتن را یاد گرفته باشد. آشنایی با کتاب می‌تواند از ماه‌های نخست زندگی آغاز شود؛ البته شکل این فعالیت باید متناسب با سن و توانایی‌های کودک باشد.
برای نوزادان و کودکان خردسال، کتاب خواندن بیشتر به معنای تماشای تصاویر، شنیدن صدای والدین، لمس کردن صفحات مناسب سن و آشنا شدن با کلمات و صداهاست. در این مرحله، لازم نیست متن کتاب را به‌طور کامل بخوانید یا انتظار داشته باشید کودک مدت طولانی به یک فعالیت توجه کند.
با بزرگ‌تر شدن کودک، می‌توانید داستان‌های کوتاه‌تری را انتخاب کنید، درباره تصاویر با او صحبت کنید و اجازه دهید در ورق زدن کتاب مشارکت داشته باشد. برای مثال، هنگام دیدن تصویر یک حیوان می‌توانید نام آن را بگویید، درباره صدایش صحبت کنید یا از کودک بخواهید آن را در صفحه پیدا کند.
یکی از روش‌های کاربردی برای ایجاد عادت مطالعه، اختصاص دادن زمان مشخصی در طول روز به کتاب خواندن است. برای مثال، می‌توانید چند دقیقه پیش از خواب را به خواندن داستان اختصاص دهید. اگر این کار به‌صورت منظم و بدون اجبار انجام شود، ممکن است به بخشی دوست‌داشتنی از برنامه روزانه کودک تبدیل شود.
البته لازم نیست فقط شب‌ها کتاب بخوانید. زمان آرامی در طول روز، پس از بازی یا زمانی که کودک خودش به کتاب علاقه نشان می‌دهد نیز می‌تواند فرصت مناسبی باشد.
اگر فرزندتان تا امروز عادت به کتاب خواندن نداشته است، از زمان‌های کوتاه شروع کنید. چند دقیقه مطالعه مشترک و لذت‌بخش می‌تواند شروع مناسب‌تری از برنامه‌ای طولانی باشد که ادامه دادن آن برای کودک دشوار است.
۳. کتاب مناسب سن کودک انتخاب کنید
یکی از پاسخ‌های مهم به سؤال «چطور کودک را به کتاب علاقه‌مند کنیم؟» این است که کتابی متناسب با سن، توانایی و علایق او انتخاب کنیم.
گاهی والدین کتابی را به دلیل محتوای آموزشی یا توصیه دیگران تهیه می‌کنند، اما کودک علاقه‌ای به آن نشان نمی‌دهد. ممکن است متن کتاب برای سن او طولانی باشد، تصاویر کافی نداشته باشد یا موضوعش با علاقه‌های فعلی او ارتباطی برقرار نکند.
برای انتخاب کتاب، بهتر است علاوه بر محتوای آن، به میزان پیچیدگی داستان، تعداد تصاویر، طول متن و شیوه تعامل کودک با کتاب نیز توجه کنید.
کتاب مناسب برای نوزادان و کودکان زیر دو سال
در این سن، کتاب‌های تصویری ساده، کتاب‌های مقوایی مقاوم و کتاب‌هایی با تصاویر واضح می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند. هدف اصلی، آشنا شدن کودک با کتاب و ایجاد فرصت تعامل با والدین است.
برای مثال، می‌توانید تصاویر را به او نشان دهید، نام اشیا را بگویید یا درباره صداهای آشنا صحبت کنید. در این مرحله، لازم نیست کودک مفهوم داستان را به‌طور کامل درک کند.
کتاب مناسب برای کودکان دو تا پنج سال
کودکان این گروه سنی معمولاً می‌توانند از داستان‌های کوتاه، کتاب‌های تصویری، شعرهای کودکانه و روایت‌هایی درباره موقعیت‌های آشنا لذت ببرند. موضوعاتی مانند دوستی، حیوانات، خانواده، مهدکودک و اتفاقات روزمره می‌توانند برای شروع جذاب باشند.
در انتخاب کتاب برای این گروه سنی، بهتر است کتاب‌هایی را در نظر بگیرید که متن آن‌ها برای کودک قابل دنبال کردن باشد و تصاویر بتوانند به درک داستان کمک کنند. پرسیدن سؤال‌های ساده درباره تصاویر نیز می‌تواند خواندن را به فعالیتی تعاملی تبدیل کند.
کتاب مناسب برای کودکان دبستانی
وقتی کودک بزرگ‌تر می‌شود، بهتر است امکان انتخاب گسترده‌تری در اختیارش قرار دهید. داستان‌های ماجراجویی، کتاب‌های طنز، معماها، کتاب‌های علمی کودکانه و مطالب مربوط به علاقه‌های شخصی او می‌توانند انتخاب‌های خوبی باشند.
در این سن، لازم نیست تمام کتاب‌هایی که کودک می‌خواند داستانی یا آموزشی به معنای رایج باشند. کتاب‌های اطلاعاتی درباره موضوعات موردعلاقه، مجله‌های کودکانه و مطالب تصویری نیز می‌توانند او را به خواندن تشویق کنند.
در نهایت، کتاب مناسب صرفاً کتابی نیست که از نظر بزرگسالان محتوای مفیدی داشته باشد. کتابی که با سن و علاقه کودک تناسب دارد، معمولاً فرصت بهتری برای ایجاد تجربه‌ای مثبت از مطالعه فراهم می‌کند.
۴. اجازه دهید کودک در انتخاب کتاب مشارکت داشته باشد
اگر می‌خواهید فرزندتان خودش به سراغ کتاب برود، بهتر است در انتخاب آن نیز نقش داشته باشد. وقتی همیشه والدین تصمیم می‌گیرند کودک چه چیزی بخواند، ممکن است فرصت کمتری برای شناخت علاقه‌ها و سلیقه شخصی خود پیدا کند.
برای شروع، می‌توانید دو یا سه کتاب متناسب با سن او را در اختیارش قرار دهید و اجازه دهید خودش یکی را انتخاب کند. اگر کودک بزرگ‌تر است، می‌توانید با هم به کتاب‌فروشی یا کتابخانه بروید و درباره کتاب‌های مختلف صحبت کنید.
در خانه نیز می‌توانید بخشی از کتاب‌ها را در ارتفاعی قرار دهید که کودک به‌راحتی به آن‌ها دسترسی داشته باشد. وقتی کتاب‌ها در دسترس باشند و کودک بتواند بدون درخواست کمک از دیگران آن‌ها را بردارد، فرصت بیشتری برای انتخاب مستقل خواهد داشت.
البته مشارکت دادن کودک در انتخاب کتاب به این معنا نیست که باید هر کتابی را بدون بررسی برای او تهیه کنید. همچنان لازم است به تناسب محتوای کتاب با سن کودک توجه داشته باشید؛ اما در میان گزینه‌های مناسب، بهتر است انتخاب نهایی تا حد امکان با مشارکت او انجام شود.
اگر فرزندتان کتابی را انتخاب کرد که قبلاً چندین بار خوانده‌اید، نیازی نیست فوراً او را به انتخاب کتاب جدید تشویق کنید. می‌توانید همان داستان را دوباره بخوانید و در فرصت مناسب، کتاب دیگری با موضوع مشابه پیشنهاد دهید.
همچنین به‌جای اینکه تنها بر مفید بودن کتاب تأکید کنید، درباره چیزی که توجه کودک را جلب کرده است سؤال بپرسید. برای مثال، می‌توانید بپرسید کدام تصویر را بیشتر دوست دارد یا دوست دارد درباره چه موضوعی داستان بخوانید.
وقتی کودک احساس کند در انتخاب کتاب حق تصمیم‌گیری دارد، این فعالیت کمتر به یک دستور از طرف بزرگسال شباهت پیدا می‌کند و بیشتر به بخشی از علایق شخصی او تبدیل می‌شود.
۵. از علاقه‌های کودک برای کتاب‌خوان کردن او کمک بگیرید
یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای علاقه‌مند کردن کودک به کتاب، شروع از موضوعاتی است که همین حالا برایش جذاب هستند.
برای مثال، ممکن است فرزندتان به حیوانات، ماشین‌ها، دایناسورها یا فضا علاقه زیادی داشته باشد. اگر چنین علاقه‌ای را در او مشاهده کرده‌اید، می‌توانید کتاب‌هایی با همین موضوع انتخاب کنید. این کار به کودک کمک می‌کند بین چیزهایی که دوست دارد و تجربه کتاب خواندن ارتباط برقرار کند.
اگر کودک به ماشین‌ها علاقه دارد، کتابی درباره انواع وسایل نقلیه یا تصاویر آن‌ها می‌تواند برای شروع مناسب باشد. اگر حیوانات را دوست دارد، می‌توانید داستان‌هایی درباره حیوانات یا کتاب‌های تصویری مربوط به محل زندگی آن‌ها انتخاب کنید.
برای کودکان بزرگ‌تر نیز موضوعاتی مانند فوتبال، بازی‌های فکری، نجوم، بدن انسان یا آزمایش‌های ساده می‌توانند نقطه شروع خوبی باشند. لازم نیست اولین کتابی که کودک با علاقه دنبال می‌کند، یک داستان طولانی باشد. گاهی یک کتاب تصویری یا اطلاعاتی درباره موضوع موردعلاقه‌اش می‌تواند او را به خواندن مطالب بیشتری ترغیب کند.
اگر هنوز علاقه‌های کودک را به‌خوبی نمی‌شناسید، می‌توانید چند کتاب با موضوعات متفاوت در اختیارش قرار دهید و ببینید کدام‌یک بیشتر توجه او را جلب می‌کند. ممکن است برای پیدا کردن کتاب موردعلاقه‌اش لازم باشد موضوعات مختلفی را امتحان کنید.
در این مسیر، بهتر است از مقایسه سلیقه کودک با دیگران خودداری کنید. اینکه فرزند یک دوست به داستان‌های تخیلی علاقه دارد، به این معنا نیست که کودک شما نیز باید همان نوع کتاب را دوست داشته باشد. آنچه اهمیت دارد، پیدا کردن نقطه شروعی متناسب با علایق و نیازهای فرزند شماست.
بنابراین، اگر از خودتان می‌پرسید «چطور بچه‌ام را کتاب‌خوان کنم؟»، یکی از اولین کارهایی که می‌توانید انجام دهید، شناخت علاقه‌های او و انتخاب کتاب بر اساس همان علاقه‌هاست.
۶. حتی بعد از یادگیری خواندن، برای کودک کتاب بخوانید
یادگیری خواندن به این معنا نیست که کودک دیگر به کتاب خواندن با صدای بلند نیاز ندارد. حتی زمانی که فرزندتان می‌تواند خودش متن‌های ساده را بخواند، داستان خواندن توسط والدین همچنان می‌تواند فعالیتی لذت‌بخش و فرصتی برای گفت‌وگو باشد.
وقتی شما برای کودک کتاب می‌خوانید، او می‌تواند بدون نگرانی درباره درست خواندن کلمات، سرعت مطالعه یا اشتباهات احتمالی، داستان را دنبال کند. همچنین فرصت دارد با ساختار روایت‌ها، واژه‌های تازه و شیوه بیان شخصیت‌ها آشنا شود.
برای جذاب‌تر شدن داستان، می‌توانید هنگام خواندن از لحن‌های متفاوت استفاده کنید، در بخش‌های هیجان‌انگیز مکث کنید یا از کودک بپرسید فکر می‌کند در ادامه داستان چه اتفاقی می‌افتد. البته لازم نیست در تمام بخش‌های داستان سؤال بپرسید؛ گاهی بهتر است اجازه دهید بدون وقفه به ماجرا گوش دهد.
اگر فرزندتان در میانه داستان سؤالی پرسید، می‌توانید برای پاسخ دادن کمی مکث کنید و سپس خواندن را ادامه دهید. گفت‌وگو درباره شخصیت‌ها یا اتفاقات داستان نیز می‌تواند به کودک کمک کند ارتباط بیشتری با محتوای کتاب برقرار کند.
یک روش دیگر این است که کتاب خواندن را به فعالیتی مشترک تبدیل کنید. برای مثال، می‌توانید بخشی از داستان را خودتان بخوانید و از کودک بخواهید جمله کوتاهی را که برایش آشناست تکرار کند. برای کودکان بزرگ‌تر نیز خواندن نوبتی می‌تواند تجربه‌ای جذاب باشد.
مهم این است که کتاب خواندن با صدای بلند همچنان تجربه‌ای آرام و خوشایند باقی بماند. اگر کودک خسته شده است، می‌توانید در جای مناسبی متوقف شوید و ادامه داستان را به زمان دیگری موکول کنید.
در نهایت، هدف این نیست که هر بار مدت زیادی برای کتاب خواندن وقت بگذارید. حتی چند دقیقه مطالعه مشترک، اگر با آرامش و علاقه همراه باشد، می‌تواند به ایجاد رابطه‌ای مثبت با کتاب کمک کند.
۷. یک فضای کوچک و جذاب برای کتاب خواندن کودک ایجاد کنید
برای اینکه کودک بیشتر به کتاب خواندن تمایل پیدا کند، لازم نیست اتاق جداگانه یا کتابخانه بزرگی در خانه داشته باشید. گاهی یک قفسه کوچک، یک سبد کتاب یا گوشه‌ای آرام با چند کتاب مناسب سن کودک کافی است.
نکته مهم این است که کتاب‌ها در دسترس کودک باشند. اگر برای برداشتن هر کتاب لازم باشد از شما اجازه بگیرد یا منتظر بماند تا کتابی را برایش بیاورید، فرصت کمتری برای انتخاب مستقل خواهد داشت. بهتر است چند کتاب را در محلی قرار دهید که بتواند به‌راحتی آن‌ها را بردارد، ورق بزند و پس از استفاده سر جایشان بگذارد.
همچنین می‌توانید محیط کتاب خواندن را متناسب با سن کودک جذاب‌تر کنید. برای مثال، یک بالش راحت کنار قفسه کتاب‌ها قرار دهید یا از فرزندتان بخواهید در انتخاب محل مطالعه مشارکت داشته باشد. برای کودکان کوچک‌تر، حتی یک سبد ساده از کتاب‌های تصویری می‌تواند شروع خوبی باشد.
لازم نیست تمام کتاب‌های کودک همیشه در معرض دید باشند. می‌توانید هر چند وقت یک‌بار بعضی کتاب‌ها را با گزینه‌های دیگری جایگزین کنید تا فرصت آشنایی با موضوعات تازه را داشته باشد. اگر کتابی را مدت‌هاست کنار گذاشته، شاید با دیدن دوباره آن علاقه‌مند شود.
در کنار این موارد، بهتر است کتاب‌ها را فقط برای زمان خواب کنار نگذارید. وقتی کودک در طول روز هم بتواند به کتاب‌ها دسترسی داشته باشد، این فرصت را پیدا می‌کند که هر زمان علاقه داشت، کتابی بردارد و آن را ورق بزند.
۸. خودتان هم کتاب بخوانید؛ کودکان از رفتار والدین الگو می‌گیرند
اگر می‌خواهید بدانید چطور بچه‌ام را کتاب‌خوان کنم، بهتر است به رفتار خودتان هم توجه کنید. کودکان فقط از توصیه‌های والدین یاد نمی‌گیرند؛ آن‌ها بخش زیادی از رفتارهای روزمره را با مشاهده و الگوبرداری از بزرگ‌ترها یاد می‌گیرند.
اگر کودک مرتب بشنود که کتاب خواندن کار مفیدی است، اما در زندگی روزمره هیچ‌وقت نبیند که اعضای خانواده کتاب یا مجله‌ای می‌خوانند، ممکن است مطالعه برایش فعالیتی دور از زندگی واقعی به نظر برسد.
قرار نیست برای تشویق فرزندتان حتماً ساعت‌ها کتاب بخوانید یا کتابخانه بزرگی در خانه داشته باشید. حتی اگر روزانه چند دقیقه برای مطالعه شخصی وقت بگذارید، می‌توانید این رفتار را به‌صورت طبیعی در معرض دید او قرار دهید.
برای مثال، ممکن است زمانی که کودک مشغول بازی است، شما چند صفحه از کتاب موردعلاقه‌تان را بخوانید. اگر درباره کتابتان سؤال پرسید، می‌توانید به‌سادگی توضیح دهید که چه چیزی در آن برایتان جالب است. لازم نیست هر بار این موقعیت را به فرصتی برای آموزش مستقیم تبدیل کنید.
همچنین می‌توانید گاهی در کنار یکدیگر کتاب بخوانید، حتی اگر هرکدام مشغول خواندن کتاب متفاوتی باشید. به این ترتیب، کودک متوجه می‌شود که کتاب خواندن فقط فعالیتی برای کودکان یا بخشی از تکالیف مدرسه نیست، بلکه بزرگ‌ترها هم برای سرگرمی، یادگیری و کسب اطلاعات به سراغ کتاب می‌روند.
البته اگر خودتان به مطالعه علاقه زیادی ندارید، لازم نیست این موضوع را به یک مانع تبدیل کنید. می‌توانید از خواندن مطالب کوتاه، مجله‌ها یا کتاب‌هایی درباره موضوعات موردعلاقه خودتان شروع کنید. مهم این است که مطالعه در خانه تنها به‌عنوان وظیفه‌ای برای کودک مطرح نشود.
۹. کتاب خواندن را به تجربه‌های روزمره کودک ارتباط دهید
یکی از راه‌های جذاب کردن کتاب، این است که ارتباط آن را با زندگی واقعی به کودک نشان دهید. وقتی کودک متوجه شود مطالب کتاب‌ها در محیط اطرافش هم وجود دارند، ممکن است انگیزه بیشتری برای دنبال کردن موضوعات مختلف پیدا کند.
برای مثال، اگر در کتاب داستانی درباره حیوانات خوانده‌اید، در زمان پیاده‌روی یا هنگام دیدن یک حیوان می‌توانید به آن داستان اشاره کنید. اگر کتابی درباره وسایل نقلیه خوانده‌اید، ممکن است کودک هنگام دیدن اتوبوس یا قطار به یاد تصاویر کتاب بیفتد و درباره آن‌ها سؤال بپرسد.
این ارتباط فقط به داستان‌ها محدود نمی‌شود. کتاب‌های آشپزی ساده، کتاب‌های تصویری درباره طبیعت یا مطالبی درباره مشاغل مختلف هم می‌توانند به گفت‌وگوهای روزمره راه پیدا کنند.
برای نمونه، اگر کودک همراه شما در آشپزی مشارکت می‌کند، می‌توانید یک کتاب تصویری درباره مواد غذایی یا مراحل تهیه غذا به او نشان دهید. برای کودکان بزرگ‌تر، خواندن یک دستور تهیه ساده یا پیدا کردن اطلاعات درباره موضوعی که در مدرسه یاد گرفته‌اند نیز می‌تواند کاربردی باشد.
حتی لازم نیست همیشه خودتان پیشنهاد خواندن کتاب را مطرح کنید. گاهی کافی است وقتی کودک درباره موضوعی سؤال می‌پرسد، از او دعوت کنید با هم در یک کتاب مناسب به دنبال پاسخ بگردید.
این روش باعث می‌شود کودک کتاب را فقط وسیله‌ای برای قصه شنیدن یا انجام تکالیف درسی نبیند؛ بلکه به‌تدریج آن را یکی از منابع پیدا کردن پاسخ سؤال‌هایش بشناسد.
۱۰. کتاب‌های متنوعی در اختیار کودک قرار دهید
گاهی کودک به کتاب خواندن علاقه‌ای نشان نمی‌دهد، چون تصور می‌کنیم تنها راه مطالعه، خواندن داستان‌های معمولی است. در حالی که کتاب‌ها و مطالب خواندنی شکل‌های مختلفی دارند و ممکن است هر کودک با نوع خاصی از آن‌ها ارتباط برقرار کند.
برای مثال، بعضی کودکان از داستان‌های تخیلی لذت می‌برند، در حالی که برخی دیگر ترجیح می‌دهند اطلاعات واقعی درباره حیوانات، فضا، ماشین‌ها یا بدن انسان به دست بیاورند.
اگر فرزندتان از داستان‌های بلند استقبال نمی‌کند، می‌توانید کتاب‌های تصویری، کتاب‌های اطلاعاتی، شعرهای کودکانه، کتاب‌های معما یا مطالب متناسب با سن او درباره موضوعات علمی را امتحان کنید.
برای کودکان بزرگ‌تر، مجله‌های کودک و نوجوان، کمیک‌ها و داستان‌های مصور هم می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند. مهم این است که محتوای انتخاب‌شده با سن و توانایی خواندن کودک تناسب داشته باشد.
همچنین بد نیست به کتاب‌های غیرداستانی توجه کنید. کتاب‌هایی که درباره حیوانات، طبیعت یا نحوه کار وسایل مختلف توضیح می‌دهند، می‌توانند برای کودکانی که به کشف کردن و دانستن علاقه دارند جذاب باشند.
البته تنوع به این معنا نیست که کودک را هم‌زمان با تعداد زیادی کتاب روبه‌رو کنید. بهتر است چند گزینه مناسب در اختیارش قرار دهید و اجازه دهید به‌تدریج سلیقه خودش را بشناسد.
اگر یک سبک را دوست ندارد، لزوماً به این معنی نیست که به کتاب خواندن علاقه‌مند نخواهد شد. شاید هنوز کتابی را پیدا نکرده‌اید که با علایق او هماهنگ باشد.
۱۱. چطور کودک را به کتاب خواندن تشویق کنیم، بدون اینکه مدام به او تذکر بدهیم؟
تشویق کودک به کتاب خواندن با مجبور کردن او به مطالعه تفاوت دارد. هدف این نیست که هر روز چندین بار به فرزندتان یادآوری کنید کتاب بخواند؛ بلکه بهتر است شرایطی فراهم کنید که این فعالیت به‌تدریج برایش جذاب‌تر شود.
یکی از روش‌های مناسب، توجه نشان دادن به تلاش‌های کودک است. اگر خودش کتابی انتخاب کرد، چند صفحه خواند یا درباره داستان سؤال پرسید، می‌توانید درباره همان تجربه با او صحبت کنید. برای مثال، می‌توانید بگویید: «به نظر می‌رسه این بخش داستان برات جالب بوده» یا از او بخواهید درباره شخصیت موردعلاقه‌اش توضیح دهد.
این نوع بازخورد به کودک نشان می‌دهد که به علایق و تجربه‌اش توجه دارید، بدون اینکه لازم باشد عملکردش را با معیارهای سخت‌گیرانه ارزیابی کنید.
در مقابل، بهتر است از مقایسه کردن فرزندتان با دیگر کودکان خودداری کنید. جمله‌هایی مانند «ببین دوستت چقدر کتاب می‌خونه» یا «چرا تو مثل خواهرت اهل مطالعه نیستی؟» ممکن است به‌جای ایجاد انگیزه، احساس ناکافی بودن را در کودک تقویت کند.
همچنین بهتر است کتاب خواندن را دائماً به دریافت جایزه یا امتیاز مشروط نکنید. اگر کودک تنها برای دریافت هدیه یا اجازه استفاده از گوشی کتاب بخواند، ممکن است توجهش بیشتر به پاداش معطوف شود تا خود فعالیت.
البته برنامه‌های تشویقی ساده همیشه نامناسب نیستند؛ برای مثال، ثبت کتاب‌هایی که با هم خوانده‌اید یا انتخاب یک کتاب جدید برای مناسبت خاص می‌تواند تجربه‌ای خوشایند باشد. نکته این است که پاداش نباید تنها دلیل کتاب خواندن کودک باشد.
در نهایت، به یاد داشته باشید که میزان علاقه کودکان به مطالعه در دوره‌های مختلف تغییر می‌کند. اگر فرزندتان مدتی کمتر کتاب می‌خواند، بهتر است به‌جای افزایش تذکرها، بررسی کنید آیا کتاب‌های فعلی برایش جذاب هستند، برنامه روزانه‌اش بیش از حد شلوغ شده یا فرصت آرامی برای مطالعه دارد.
۱۲. اگر کودک بیشتر وقتش را با گوشی و تلویزیون می‌گذراند، چه کنیم؟
یکی از دغدغه‌های رایج والدین این است که فرزندشان به گوشی، تبلت یا تلویزیون علاقه بیشتری نشان می‌دهد و به‌سختی سراغ کتاب می‌رود. در چنین شرایطی، ممکن است این سؤال مطرح شود که چطور کودک را از صفحه‌نمایش‌ها دور کنیم و به کتاب خواندن علاقه‌مند کنیم.
بهتر است برای شروع، کتاب و صفحه‌نمایش را به دو انتخاب کاملاً متضاد تبدیل نکنید. اگر هر بار که کودک مشغول تماشای برنامه موردعلاقه‌اش است، با اجبار از او بخواهید آن را کنار بگذارد و کتاب بخواند، احتمال دارد کتاب در ذهنش با محدودیت و ناراحتی همراه شود.
در عوض، می‌توانید زمان‌های مشخصی را برای فعالیت‌های مختلف در نظر بگیرید. برای مثال، بخشی از برنامه شبانه خانواده می‌تواند به قصه خواندن اختصاص داشته باشد. در این زمان، بهتر است گوشی و تلویزیون کنار گذاشته شوند تا شما و فرزندتان فرصت داشته باشید بدون حواس‌پرتی با هم کتاب بخوانید.
همچنین می‌توانید کتاب‌هایی متناسب با برنامه‌های موردعلاقه کودک پیدا کنید. اگر به شخصیت خاصی در یک انیمیشن علاقه دارد، شاید کتاب داستان یا کتاب تصویری مرتبط با همان موضوع بتواند نقطه شروع خوبی باشد.
برای کودکان کوچک‌تر، کتاب‌های تصویری و داستان‌های کوتاه انتخاب مناسبی برای شروع هستند. برای کودکان بزرگ‌تر نیز می‌توانید درباره موضوعات موردعلاقه‌شان کتاب‌هایی پیدا کنید که حس کنجکاوی آن‌ها را تحریک کنند.
نکته مهم این است که برای کتاب خواندن فرصت واقعی ایجاد کنید. اگر تمام زمان آزاد کودک با فعالیت‌های دیگر پر شده باشد، انتظار اینکه خودش ناگهان سراغ کتاب برود چندان واقع‌بینانه نیست.
بنابراین، به‌جای ممنوع کردن ناگهانی همه صفحه‌نمایش‌ها، می‌توانید به‌تدریج برای مطالعه، بازی، فعالیت بیرون از خانه و سرگرمی‌های دیجیتال برنامه متعادلی در نظر بگیرید. میزان استفاده از صفحه‌نمایش نیز بهتر است با سن کودک و توصیه‌های متناسب با آن هماهنگ باشد.
۱۳. اگر کودک اصلاً به کتاب علاقه نشان نمی‌دهد، چه کار کنیم؟
گاهی با وجود تلاش والدین، کودک همچنان تمایل کمی به کتاب خواندن دارد. در چنین شرایطی، بهتر است به‌جای نتیجه‌گیری سریع، چند عامل را بررسی کنید.
اول، نوع کتاب را تغییر دهید. ممکن است کتاب‌هایی که تاکنون انتخاب کرده‌اید با علاقه یا سطح درک کودک متناسب نباشند. موضوعات مختلف، کتاب‌های تصویری، داستان‌های کوتاه یا مطالب غیرداستانی را امتحان کنید.
دوم، از زمان کوتاه‌تری شروع کنید. اگر کودک به‌سختی چند دقیقه روی کتاب تمرکز می‌کند، لازم نیست مطالعه را طولانی کنید. چند دقیقه خواندن مشترک می‌تواند شروع مناسبی باشد و در صورت افزایش علاقه، مدت آن را به‌تدریج بیشتر کنید.
سوم، روش ارائه کتاب را تغییر دهید. شاید کودک از شنیدن داستان لذت ببرد، اما هنوز علاقه‌ای به خواندن مستقل نداشته باشد. در این صورت، می‌توانید مدتی برایش کتاب بخوانید، تصاویر را با هم بررسی کنید یا اجازه دهید داستان را با زبان خودش تعریف کند.
چهارم، به وضعیت کودک توجه کنید. خستگی، گرسنگی، مشغله روزانه یا نداشتن زمان مناسب ممکن است باعث شود کودک در یک موقعیت خاص علاقه‌ای به کتاب نشان ندهد. اگر تمایلی به خواندن ندارد، می‌توانید زمان دیگری را امتحان کنید.
اگر کودک در سن مدرسه است و علاوه بر بی‌علاقگی، در یادگیری خواندن، تشخیص کلمات یا دنبال کردن متن هم مشکل قابل توجهی دارد، بهتر است موضوع را با معلم یا متخصص مربوط در میان بگذارید. گاهی دشواری در مهارت خواندن باعث می‌شود کودک از کتاب فاصله بگیرد؛ در این شرایط، صرفاً تشویق بیشتر ممکن است کافی نباشد.
در هر صورت، بی‌علاقگی فعلی کودک لزوماً به این معنا نیست که در آینده هم کتاب نخواهد خواند. با شناخت علت، انتخاب روش مناسب و فراهم کردن تجربه‌های مثبت، می‌توانید فرصت بیشتری برای شکل‌گیری این علاقه ایجاد کنید.
جمع‌بندی؛ چطور کودک را کتاب‌خوان کنیم؟
برای کتاب‌خوان شدن کودک، یک روش جادویی یا یک برنامه ثابت وجود ندارد. آنچه اهمیت دارد، ایجاد فرصت‌های مداوم و لذت‌بخش برای آشنایی با کتاب است.
اگر می‌خواهید فرزندتان به مطالعه علاقه‌مند شود، از کتاب‌های متناسب با سن و سلیقه او شروع کنید، اجازه دهید در انتخاب کتاب مشارکت داشته باشد و زمانی کوتاه را به مطالعه مشترک اختصاص دهید. در کنار این موارد، در دسترس بودن کتاب‌ها، مشاهده رفتار مطالعه در والدین و ارتباط دادن مطالب کتاب با زندگی روزمره هم می‌توانند به شکل‌گیری عادت مطالعه کمک کنند.
بهتر است کتاب خواندن را به مسابقه، تکلیف اجباری یا وسیله‌ای برای مقایسه کودک با دیگران تبدیل نکنید. ممکن است فرزندتان در ابتدا فقط تصاویر را نگاه کند، بخواهد یک داستان را چندین بار بشنود یا پس از چند دقیقه علاقه‌اش را از دست بدهد. این رفتارها به‌تنهایی به معنای شکست در کتاب‌خوان کردن کودک نیستند.
از قدم‌های کوچک شروع کنید و به کودک فرصت دهید کتاب‌های موردعلاقه‌اش را پیدا کند. هدف نهایی این است که مطالعه به فعالیتی تبدیل شود که کودک بتواند در کنار خانواده و بعدها به‌صورت مستقل، از آن لذت ببرد.
سوالات متداول درباره کتاب‌خوان کردن کودکان
چطور بچه‌ام را کتاب‌خوان کنم؟
برای شروع، کتاب‌هایی متناسب با سن و علایق فرزندتان انتخاب کنید، هر روز زمانی کوتاه را به کتاب خواندن اختصاص دهید و اجازه دهید در انتخاب کتاب مشارکت داشته باشد. بهتر است مطالعه با اجبار یا مقایسه کردن همراه نباشد و به تجربه‌ای خوشایند تبدیل شود.
از چه سنی باید برای کودک کتاب بخوانیم؟
می‌توانید از ماه‌های نخست زندگی با کتاب‌های مناسب نوزادان شروع کنید. در سنین پایین، نگاه کردن به تصاویر و شنیدن صدای والدین نیز بخشی از تجربه کتاب خواندن است. با رشد کودک، می‌توانید به‌تدریج داستان‌ها و کتاب‌های متناسب با توانایی او را انتخاب کنید.
اگر کودک فقط تصاویر کتاب را نگاه می‌کند، چه کنیم؟
برای کودکان خردسال، نگاه کردن به تصاویر و صحبت درباره آن‌ها می‌تواند شروع مناسبی باشد. لازم نیست همیشه متن کامل کتاب را بخوانید. می‌توانید درباره تصاویر حرف بزنید، نام اشیا را بگویید و اجازه دهید کودک خودش درباره آنچه می‌بیند صحبت کند.
چگونه کودک را به کتاب خواندن به‌جای بازی با گوشی علاقه‌مند کنیم؟
بهتر است برای کتاب خواندن فرصت مشخصی در برنامه روزانه خانواده ایجاد کنید و در این زمان، صفحه‌نمایش‌ها را کنار بگذارید. انتخاب کتاب‌های مرتبط با علاقه‌های کودک و ایجاد تجربه‌ای لذت‌بخش از مطالعه نیز می‌تواند به بیشتر شدن تمایل او کمک کند.
روزی چند دقیقه کتاب خواندن برای کودک کافی است؟
مدت مناسب به سن، علاقه و توانایی تمرکز کودک بستگی دارد. برای شروع، چند دقیقه مطالعه مشترک بهتر از برنامه‌ای طولانی است که کودک به آن علاقه ندارد. می‌توانید با توجه به واکنش فرزندتان، مدت مطالعه را به‌تدریج افزایش دهید.
آیا خرید کتاب‌های زیاد باعث کتاب‌خوان شدن کودک می‌شود؟
نه لزوماً. تعداد کتاب‌ها به‌تنهایی علاقه به مطالعه را تضمین نمی‌کند. بهتر است به‌جای خرید تعداد زیادی کتاب، چند گزینه متناسب با سن و علاقه کودک انتخاب کنید و فرصت کافی برای خواندن و دوباره خواندن آن‌ها در اختیارش بگذارید.
